DUMBELEK – çölmek şeklindeki eki timbaldan ibaret eski qırımtatar uruv muzıka aletidir. Bu aletniñ peyda oluvınıñ ve dünya muzıka ameliyatında qullanuvınıñ tamırları qadimiy devirlerge qadar uzana ve çeşit tarihiy malümatqa köre Arabistan nagarasınıñ soyundan kele. Farqlı adlar ve modifikatsiyalar altında Kavkazda, Yaqın Şarqta, Mısırda, Mağrip memleketlerinde, Balqan yarımadasında, Türkiyede yaşağan halqlarnıñ muzıkasında da keniş tarqalğan edi. Dumbelekni dumbek, tarbuka, donbek, tonbak, dumbay, darbaki, debulak ve başqa adlarınen rastketirmek mümkün. Ukrain muzıka medeniyetinde dumbelek aletine soydaş Tulumbas adlı alet bar. Qullanuvnıñ esas funktsiyası – askeriy işaret bergen alettir.
Qırım hanlığında dumbelek saray muafızlarınıñ işaret bergen aleti olaraq qullanıla edi. Onıñ seslerinen ükümdarlarnıñ maiyet ve ordusınen yolğa çıquvını haber bere ediler. Bu vazifeni, eki icracı çalğan balaban dumbelek becere edi.
Qırımtatarlarnıñ farqlı yaşayış tarzlarını aks etken tarihiy menbalarda dumbelekni litavr adında rastketirmek mümkün. 17 asırnıñ belli seyaatçısı Evliya Çelebi dumbelekni bu şekilde aña: “Başta han ordusı tarafındaki davullarğa urdılar, ve çengizlerniñ qanunlarına köre Afrasiab trubaları, İskender davulları, Cemşid zurnaları, Huşenk şahnıñ davulları, hakan litavrları, çar Dariyniñ santırları çaldı; bütün askerler atlarnıñ başlarına egildiler ve tatar ordusı eki sıra şeklinde cenk meydanına areket etti. Ve olar sancaq kölgesi altında turdılar’’. 19 asırnıñ seyaatçısı O. Brum Qırım hanlığı ükümdarlarınıñ askeriy yaşayışı aqqında böyle añlatıp, yazdı: “Lagerde muzıkanı litavrlarda yapalar ve tek başlıqtan soñ ondan köteriler”.
Qırımtatar folklornıñ tedqiqatçısı Yaya Şerfedinov “Yañğıray haytarma” adlı
eserinde dumbelekniñ tafsilâtlı tasvirini yaptı: “Dumbelek – çeşit büyüklikte, eki çölmek şeklindeki çift litavrlardır, açıq taraflarında ögüz puskasından, balıq ya da eçki terisinden zarlar kerilgendir. Korpus balçıqtan yapıla, soñra pişirile. Zarlarnı çaprazlanğan quşaçıqlar yardımınen kereler… Zarlarğa tahtadan oyulğan çoqmarlarnen urula. Çölmeklerniñ büyükligi farqlı olğanı içün dumbelek – alçaq ve daa yüksek ses çıqara… Halq ameliyatında kiçik dumbelek qullanıda edi…”.
Dumbelekniñ qırımtatar halq-turmuş, merasim müitinde qullanılğanıñ tasdıqını, alman ressam Vilgelm Kizevetter tarafından yazılğan 19 asır resimlerinde körmek mümkün. Resimlerniñ adları “Qırımtatar toyunda küreş” ve “Qırımtatar toyunda kelin anterinen yürüş”. Bu resimlerdeki dumbelekler, Yaya Şerfedinov tarafından tasvir etilgen dumbeleklerden biraz farqlana.
Yazıq ki, bu alet icracıları aqqında elimizde malümat yoq. Dumbelek ameliyattan çıqtı ve qırımtatarlar tarafından qullanılmay. Ğayrıdan yaratıluv ıntıluvları dumbelekniñ yapılmasınen sıñırlandı, lâkin icraiy ameliyatta bu alet bugün qullanılmay. Çölmek sanatınıñ ustalarından Rustem Skibin bu aletni yapmağa tırıştı.