KEMANE – yaylı bir çalğı aletidir. İcracılıq amelinde çalğıcı tizlerinde tik olaraq yerleştirilgen çeşit ulkelerninñ qadimiy yaylıları kemaneniñ ataları bulardır: kazah qobuzı, arap rebabı, ispanyollı fidel, kemançe ve digerleri. Araştırmacılar qayd etkenlerine kore, zemaneviy qıyafetine saip olğan kemane, zaten Avropada darqalğanda 18 asırnıñ başlarında qırımtatarları arasında meydanğa çıqtı. Ukrainalılarnıñ halq icracılıq sanatında kemqn adı berilgen kemane de emiyetli bir yer alğan ve çalğıcılar toplulıqları amelinde qullanılmaqtadır.
Kemaneniñ beşli aralıqlağa aenklengen dört teli bar. Amma qırımtatar kemanesinde çalınğan muzıkağa kore aenkni deniştirmek kereklgi olğan. Misal olaraq, «Tım-tım» adlı nağmeni irtical şekilinde çalınmadan evel tellerniñ kerekli akkordqa aenklenmesi olabilir. Kemaneniñ sesi, er birine munasip kelgen tınılar ile uç esas tessiturağa bolüne: astında qalın, ortada yımşaq ve ustünde hafif. İcracı caqının sol tarafı ile aletni sol kopürçik kemigine bastırır ve sağ elinde telge oqalağan areket ettirerek sesçıqarıcı bir yay tutar.
Qırımtatar ananeviy icrasında alette çalareken tutmanın çeşitli yolları bar edi. Akademik amelinde qabul etilgeninden ğayrı başqası da bar edi: kemaneniñ ast eşigi bulunğan qısımı icracının sol koksüne tayanıreken ust ses tahtası klassik çalğıcılar arasında qabul etilgeni kibi yuqarığa doğru yonetilmey, amma 45 dereceden bir az ziyade egile. Başqa bir tutma usulı 19 asırnın resamı Vilgelm Kizevetter yaratqan «Qırımtatar toyunda» adlı resimde korsetilgen. Onda toy çalğıcıları arasında kemançe kibi kemanelerni tik tutqan eki icracı tasvirlengen.
Keniş añlamda qırımtatarlarnın estetik fikirlerine ve idealına mutenasip olğan kemane, halqnıñ turmuş ayatında pekitilgen ve onıñ folklorında akis olunğan. Belli olğanı kibi, mezkür çalğı aleti çeşit tür yırlarda añıla: tarihiy, misal olaraq «Qara ker atım» («kemane, dare çaldırıp çıqtım yolğa»), aşıq lirikli, misal «Yosmam» («kemqne çala-çala, yosmam, ağırdı parmaqlarım»), şaqalı «Çıñlar» («kemane çala-çala, çıqtım bir ince dala») ve başqaları.
Qırımtatar çalğı halq muzıkasında tarihça olaraq yalınız kemanege pekitilgen repertuar belgilendi. Ornek olaraq yuqarıda añğanımız irtiçal nağmeni «Tım-tım», «Тaqsim» (toy aqşamının başında icra etilgen irtical), keniş yırlantılı ve uzun-uzun turkülernin kiriş bolümleri em de ara bolümlerini de sayabilirmiz.
Şevlâkov «Qırım Aziyası» (1909) adlı eserinde Qırım çingenesiniñ elindeki kemanenin sesini çoq doğrı bir şekilde tasvirley: «Ve beklenilmezden pervasız cesaretin ortasında ihtiyar çingeneniñ kemanesi iñlemege ve ağlamağa başlay… Er şey birden susa ve nasıldır bir insannın içini parçalağan turküni diñley. Bağçasaraylı muzıka aveskârları bu tür keçişlerge bayılıp qalalar ve çngeneler de olarğa ustalıqnen uyalar». Korgenimiz kibi, bu perça qırımtatarlarından ğayrı qırım çingeneleri de kemaneni çalğanlarına dair yayğın korüşni isbatlay.
Tarih bizge Çubar Arif Memet, Çubar Bolat, Yaş Bolat, Reşad Refatov, Appaz Mecit, Muradasıl Bayram, Amza Memetov, Fikret Saledinov, Qabul Seitveli, Enver Şerfedinov, Şevket Asanov kibi muhteşem sanatçılarnın adlarını qaldırdı. Bugünki kemaneciler toplumı halq muzıkasının ustaları Dilâver Bekirov, Rustem Kurtmemetov, Elmar Ziyadinov ve akademik muzıkasının saasında Emil Çalbaş, Nazim Amedov, Eskender Bekmambetov ile ğurur duymaqtadır.