MANDOLİNA, fleyta ailesinden kvintalarğa köre sazlanğan dört çift telnen telli çalğı aletidir. Bütün dünyada tarqatılğandır. Taqiqatçılar, mandolinanıñ ecadınıñ 8. asırda araplar tarafından zapt etilgen Pireney yarımadasında peyda olğan Ud olğanına inanalar. Mandolinanıñ çeşitli modifikatsiyalarınıñ farqlı adları bar: bandola, pandura, pandurina, mandora, mandola ve ilâhre. Ukrain araştırmacıları, 20. asırda mandolinanıñ ukrainalılarnıñ muzıka ayatında rağbetli olğanını qayd eteler.
Mandolinanıñ qırımtatarlarnıñ künlik ayatında tarihiy olaraq uzun vaqıt qullanğanını tasdıqlağan tarihiy bilgiler alâ daa keşif etilmedi. Bugün araştırmacılar, mandolinniñ şübesiz ses çıqara bilgeni yarımadadaki ceneviz halqınıñ vekilleriniñ mevcudiyetinen bağlı tarihiy kerçeklerge esaslanaraq, orta asırlarda Qırımdaki mandolinniñ sesi aqqında gipotetik iddialar üzerinde fikirdeş oldılar. Cenevizlilerniñ qırımtatarlarğa mandolina çalma sanatını aşlaya bilgenleri kerçek, ayrıca yalıboylu qırımtatarlarnıñ bu çalğı aleti üzerinde ustalıqlarınen başqalardan ayırılıp turmalarınen tasdıqlana bilir.
Tuvaq köyünden kelgen halq ağız yaratıcısı, qırımtatar halq ağız yaratıcılığınıñ araştırmacısı Murtaza Velicanov, bu çalğı aleti pek yahşı çala edi. Elinde mandolina tutqan yazıcı Şamil Alâdinni çalğı alet taqımınıñ parçası olaraq köstergen 1936 senesi belli bir fotoresim bar.
Şahsiy toplamlardaki fotoresimlerde 20. asırnıñ birinci yarısında qırımtatarlarnıñ yaşayışını añlatılır. Mandolina em muzıka sevgenlerniñ, em de ihtisasiy icracılarnıñ elinde sıq rastkelir.
Mandolina, XXI. asırnıñ başına qadar qırımtatarlar arasında raskelgen edi. Soñ tarla araştırlamalarınıñ neticeleri, Qırımnıñ bütün bölgeleri arasında mandolinanıñ eñ tarqatılğanı yalıdaki Tuvaq köyünde olğanını kösterdi. Bugün bu köyniñ bazı yerlileri, ealisiniñ tahminen 80%-iniñ mandolina çala bilgenini bildirirler.
Mandolina em halq icra sanatında qullanıla, em “Haytarma” (Özbekistan devri) ve “Maqam” (2000 seneleriniñ başı) ihtisasiy taqımlarında sıq yanğıray edi. “Maqam” taqımında mandolina icracıları Lenura Ablayeva, Elzara Ablayeva ve Zore Muhtarova ediler.
Çift teller, üzerinde icra etilgen muzıka eserleriniñ estetik alğısına yahşıca imkân bergen mahsus şarqiy ses koloritini yaratır. Mandolinanıñ çoq vazifeligi (nağme çalma, akkord refaqatı, vezin ve aenkli figuratsiyaları, pedallar) onı qolayca ögrenilgen çalğı aletleri arasına qoyar.