SANTIR Hordofon ailesine ait olğan qadimiy telli-uruv çağlı aletidir. Ses çıqaruvnıñ esas yolu, ses tahtası üzerinde ufqiy şekilde yerleşken tarttırılğan tellerge eki çubuq (toqmaq) urmaqtır. Onıñ qadimiy aslı, Qadimiy Şumer topraqlarında keşif etilgen altı biñ senelik bir vaza üzerindeki resimniñ bir parçasından beñzegen çalğı aletleri çalğan muzıkacılarnıñ tasvirinen tasdıqlanır. Başqa bir versiyağa köre santır, Orta Asiyada rastkelgen Jetigen aletinen bağlıdır. Alimler, santırnıñ fars aslı olğanını da bildirirler. Bütün tarihiy inkişaf vaqtı boyunca çalğı aleti Kavkaz, Orta Şarq, Asiya, Orta ve Şarqiy Avropadaki çoq halqnıñ medeniyetiniñ timsali ve mirası oldı. Farqlı til medeniyetlerine ait olğanları sebebinden santır türlü çağlı aletleriniñ adları farqlıdır: salterio, yanğım, yeoçin, him, çambal, tsımbalı ve ilâhre. Bundan ğayrı, farqlılıqları arasında ölçü, tel sayısı, sazlama, çöküççiklerniñ öçüsi ve icarcınıñ elindeki yerini belgilemek mümkün. Ukrainadaki tarihçılarğa köre, santır türlü çalğı aleti, 17. asırdan başlap rağbetli olğan ve keniş şekilde qullanılğan halq çalğı icarsında küçlü bir yer alğan ve tsımbalı olaraq adlandırılğan.
Qırımtatarlarnıñ çalğı sanatında santırnıñ tam peyda olmasını tarihiy bilgilerden çıqamaq alâ daa mümkün olmay. Buña baqmadan, alimler yavaş yavaş Qırımda santırnıñ mevcudiyetine dair bilgilerni keşif eteler. Misal içün, Özdem (2010 s.) menbasına esaslanaraq İ. Zaatov, 1682 senesi Qarasuvbazar makeme yazmalarında santırnı añğan bir alınma yapar. Orta Asırlarğa ait olğan ve qırımtatarlarnıñ çalğılarını añıp keçken bazı yazılı menbalarda santır, tsımbala olaraq sıq adlandırılır. Böylece, Litvaniya Büyük knâzlığınıñ elçisi Mihalon Litvin (16. a.), I Sahib Geraynıñ muzıkacılar taqımınıñ çalğı aletlerini sıralayaraq, tsımbalını añar.
Türk seyaatçısı E. Çelebiniñ (17. a.) kitabında «Dariy çarnıñ tsımbalısı» olaraq da adlandırılğan bir santır rastkelir. Dariy çarnıñ milâttan evel 522-486 senelerinde basçılıq yapqanına diqqat etsek, santırnıñ Qırımda eskiden peyda olğanını farz ete bilirmiz. Alimler ve halq ağız yaratıcılığını toplayıcılarnıñ eselerinde santırnıñ «eñ eski» qırımtatar çalğı aletlerinden biri olğanını tasdıqlağan bilgilerni tapmaq mümkün. Orta registrde santır sesiniñ yımşaqlığı ve nazikligi, yüksek tessitura sesleriniñ parlaqlığı ve aşağı tellerdeki sıqlıq, aletniñ ananeviy qırımtatar ansambli «ince saz taqımı»nda tarihiy olaraq belgilegen. Onıñ yanında saz, qaval, dare ve dümbelek sesleri bar. 20. asırnıñ başında yaşağan bestekâr ve folklorcı Asan Refatov, öz maqalesinde bunı yazdı.
Çalğı aletiniñ qullanuv saası tek aile ve ev ananelerinen sıñırlı degil edi. E. Çelebige köre «Dariy çarnıñ tsımbalısı», Afrosiabanıñ borazanları, İskanderniñ davulları, Cemşidniñ zurnaları, şah Huşenkniñ davullarınen berbaer askeriy muzıkada ses çıqara edi.
Qırımtatar halq icra sanatında santırnı ilk tasvirlegenlerden biri Y. Şerfedinovdır. Onıñ bilgilerine köre çalğı aletiniñ ölçüsi farqlı ola bilir. Onıñ tasvirlegeni santırnıñ yalpaq trapetsiya şekli ve ağaç kevdesi bar. Temelniñ uzunlığı 759 mm. Ve 800 mm., kenişligi ise 370 mm. Çalğı aletiniñ ses tahtasında rezonator delikleri bar. Trapetsiyanıñ temellerine muvaziyen tarttırılğan maden telleri, er gruppada üçer unison şeklinde sazlanır. Olarnıñ sayısı 16-24 ola bilir. Qırımtatar muzıkasında hromatik sisteması qullanılır. Çalma vaqtında çalğı aleti ya tizlerge, ya da masa istine yerleştirilgen edi. 20 asırnıñ başında qırımtatar muzıka ve çalğı sanatı tarihında belli santır çalğıcılarından Mamut Refatov, Seydamet Kezlevli ve Emirali Emirovanıñ adları qayd etildi. Soñkisiniñ adı, qırımtatar muzıkası araştırıcısı Refat İzzet tarafından arhiv malümatları arasında keşif etildi.
Qırımtatar halqınıñ yaşağanı zor tarihiy vaqialar neticesinde em çalğı aletleri, em de çalma ananeleri ğayıp olğandır. 20. asırnıñ 90. senelerinden başlap santır, yavaş yavaş qırımtatarlarnıñ muzıka ve icra saasına yañıdan kirmege başladı. Şimdi Qırımda santırnıñ eki türü qullanılır: iran (İran ve Türkiyede tarqatılğan) ve santır-prima (Ukraina ve Belarusta rağbetli). Böylece «Qırım» folklor taqımı teşkil etilgen soñ Ruste Ziyadinov uzun zamandır santır çala edi. 2001 senesi o, rejissör Elmar Ablayev tarafından yaratılğan miniatüra teatrında (Bağçasaray ş.) halq çalğı aletleri taqımınıñ azası olaraq çaldı.
2002 senesinden berli muzıka ve çalğı sanatı bölügi, qırımtatar halq çalğı taqımını teşkil etmek içün faal çalışa. Bu yolda farqlı senelerde Rusem Kömürci, Arsen Selimov, Ayder Abseitov, Mamut Sufyanov santır oynay ediler. Birinci qırımtatar telekanalı ATRde Cemil Karikov ve Alim Şaipovnıñ santır çalğanları bir halq çalğı taqımı bar edi.