SAZ Orta Şarq, Asiya, Kavkaz ve Cenüpşarqiy Avropanıñ çoq halqı arasında çoqtan tarqatılğan telli bir çalğı aletidir. Araştırmacılarnıñ qayd etkenlerine köre, “saz” sözü, tambur ailesine ait olğan ud kibi telli çalğı aletleri içün umumiy bir isim olaraq qullanılğan ve bu çalğı aletiniñ körünişiniñ mahsus hususiyeti, armut kevdeli uzun bir boğazdır. Bunen beraber, “qırımtatar sazı, türk sazı ve oña bağlı olğan bağlama kibi, qobuz adlı qadimiy türk çalğı aletiniñ «maneviy» mirasçısı”nıñ olğanı bildirildi. Qırımtatarlarnıñ çalğanları saz ve ukrain medeniyetiniñ oña bağlı olğan çalğı aletleriniñ ortaq tamırları bar. Tamırları, qadimiy türk qobuzından kelir ve tambur ailesinden ud türüne aittir.
Qırımtatarlar arasında saz, Osmanlı Devleti devrinde türk medeniyetiniñ tesiri neticesinde keniş tarqatılğan. Qırım halqı saznı qabul etken ve o devirde mevcut olğan aneneviy çalğı aletlerinen beraber öz muzıka ameliyatında qullanılmağa başlağan. Ses çıqaruvnıñ yımşaq ücümi neticesinde peyda olğan obertonlarnıñ güzelliginen temiz ve yañğıravuq ses, halqnıñ dünyabaqışınıñ ruhiy-estetik sistemasına ve etraftaki kerçeklikniñ yaratıcılıqtaki akis olmasına üzviy şekilde kirdi. Çalğı aletini sıqça añğan qırımtatarlarnıñ ağız yaratıcılığında pek çoq misal, bu çalğı aletine olğan sevgisini tasdıqlamaqtadır. 20 asırnıñ başı qavmiyatçısı A. Konçevskiy, Qırımda mevcut olğan saznı tasvirlegende şu bilgilerni berir: «… «Saaz» arşından uzun olğan sapnen uzatılğan mandolinağa beñzer. «Saaz»nıñ qabarıq qısmı dörtte eki uzunlığında, 12 tellidir. «Taziyane» mahsus tüknen çalınır. «Saaz»nıñ modifikatsiyaları eki şekilde tarqatılğan: «bulğariya» – 8 telli, ve «bağlama» – 5 bellidir». 20 Şerfedinovnıñ halq ağız yaratıcılığı cıyıntığında da bu çalğı aletiniñ hususiyetleri tasvirlengen: «Saz, teren armut kevdeli ve uzun boğazlı bir telli çalğı aletidir. Ceviz ya da dut tereginden yapılır… Saznıñ boğazı tüz, tış tarafı tögerek – 10-14 ladlı… Eki madeniy tel, çifttir…»
Saz em muzıka taqımında, em de solo icrasında çalğı aleti olaraq qullanılğan. O, ananeviy «İnce saz taqımı»nıñ azası edi. Qırımtatar aşıqlarınıñ yaratıcılığında saz, solo çalğı aleti olaraq bellidir. Onıñ yımşaq sesi, lirik şiiriyetinen üzviy olaraq birleşken.
Yavaş yavaş, 20. asırda saz, haql ayatından ğayıp olmağa başlağan ve 1925 senesinden soñ araştırmacılarnıñ qayd etkenleri köre, çalğı aleti tarqatılğan şekilde qullanılmağan. Qadimiy fotoresimler, qırımtatarlarnıñ türkü ve oyun taqımı ve «Haytarma» taqımında saznıñ mevcudiyetini tasdıqlamaqtadır. Qırımtatar halqı sürgün yerlerinden qaytqan soñ saznıñ «Qırım» adlı yañı folklor taqımına kirsetilmesi, bu çalğı aletiniñ yañıdan canlanğanı bir devirniñ başlanğıcını qoyğan. 2000 seneleriniñ başında saz, «Maqam» adlı ananeviy muzıka taqımına (onıñ başı D. Karikov) ve KİPUnıñ muzıka ve çalğı aletleri sanatı bölüginiñ qırımtatar halq çalğı taqımına kirsetildi.
Qırımtatar muzıka medeniyetinde böyle saz çalğıcıları meşurlardır: Qadır aqay, Emirveli Qırşavcı, Mamut Refatov, Memet Arslanov. Şimdi qırımtatar muzıkacıları arasında saz rağbeleşir. D. Karikov, R. Halilov, E. Abkairov, M. Abduraimov, A. Üseinov, R. Kadırova saz çalırlar.