TİLLİ QAVAL, qırımtatar çalğı aleti, aynı zamanda eñ qadimiy nefes aletleri sınıfınıñ nümünesi ve boyuna, lâkin sızğıravuq fleytası sınıfına aittir. Şaqr, Asiya, Kavkaz ülkelerinde ve Balkan bölgesinde tilli qavalnıñ çeşitli türleri ve modifikatsiyaları rastkelir. Ukrainada tilli qavalnen bağlı olğan bir alet, ukrain sopilkasıdır. Faqat ukrain çağlı taqımlarında onen beraber “qaval” adlı çalğı aleti de rastkelir.
Bu çağlı aleti, tilsiz qavaldan qavalnıñ yuqarı qısmınıñ içine qoyulğan ya da kesilgen sızğıravuqnıñ olmasınen farqlana. Aynı zamanda ses çıqaruvnıñ ilâve bir usulı olaraq icracınıñ tilinen yapılğan bir ücüm qullanılır. Ög tarafında altı ya da yedi, arqada bir oyun deligi bar. Qırımtatar tilli qavalı, ağaç ve qamıştan yapılır. Y. Şerfedinovnıñ halq ağız yaratıcılığı cıyıntığında eki tür qaval bar: ağaçtan yapılğan aletniñ adı “qaval”, qamıştan ise yapılğan aletniñ adı “qamış-qaval”. Ağaç çalğı aletiniñ “sızğıravuq deliginen ğağa formalı başı” bar. Qamış-qavalnıñ yuqarı qısmında bir qamış içün kesilişnen “tabiiy bir sağır bölmesi (tüyümi)” bar.
Bunen beraber tarihiy menbalarda Qırımda bar olğan başqa qaval türleri de rastkelir. Tışqı olaraq, Y. Şerfedinov tarafından tasvirlengenlerden farqlanırlar. Böylece Emelyan Korneev (1780-1839) tarafından 1804 senesi yapılğan “Tatar köyü manzarası” resminde elinde qaval tutqan çoban tesvir etilgen. Resimde qavmiyatçı A. Konçevskiyniñ qırımtatar muzıkacısınıñ ses yazısı sanasından (parça) kösterilgen.
Tilsiz qavaldan farqlı olaraq tilli qaval, daa hafif bir seske saiptir ve em taqım, em de yalñız şeklinde solo çalğı aleti olaraq qullanıla edi. Tilli qavalnıñ çobanlıq sanatına ait olğanına dair bilgiler çeşitli tarihiy menbalarda tapmaq mümkün. Böylece G. Raddede (19. a.) şunı oquymız: “Kün batuvında bir çobannıñ yañğıravuq qavalını duymaq daa çoq hoş. Qırım dağlarınıñ şimaliy tarafı portaqaldan qırmızığa, soñ ise alâ dereceli mor renkke çevirilir; ava sakindir; dereler taldağa batar ve aqşam tumanı üzerlerine yayılır. O zaman çoban qavalıniñ (tilli qavalnıñ ekvivalenti, R.K.niñ tezkeresi) yüksek ve neşeli sesi duyulır ve aqşamğa ayrı bir cilve berir”.
Qırımtatarlarnıñ qavalğa sevgisini em halq ağız yaratıcılığı eserlerinde, em de yazıcılarnıñ şahsiy bediiy yaratıcılığında körmek mümkün. Halq türkü yartıcılığınıñ belli nümüneleri arasında “Diril-diril qavalım” ve “Dertli qaval” türküleri qavalnen bağlıdır. Körünir ki, yazıcılar Bekir Çoban-zade (“Yaz aqşamı, üy aldında”, “Yañıq Bolat” şiirleri), Eşref Şemi-zade (“Qaval” eserler cıyıntığı), Yusuf Bolat (“Tufanda qalğan qoy sürüsi”, “Qoysuz çoban” nesir eseleri), Yunus Temirqaya (“Qaval çalsañ” şiiri) yaratıcılıqlarınıñ bir qısmını bu güzel çalğı aletine bağışlağanlar.
Tarih, qırımtatarlarnıñ icra sanatına isse qoyğan qaval icracılarınıñ adlarınıñ küçük sayısını saqlağandır. Tasdıqlanmağan bilgilerge köre zurnacı Qurtumer usta ve Bolat usta qaval çala bilgenler. Qavalcı Memet Abibullayev, öz muzıka ayatınıñ büyük qısmını sanağa bağışladı. Bugün Enver Seitumerov (Özenbaş), Ruslan Çir-çir, Alim Qurtmemetov qaval çalalar.