TİLSİZ QAVAL, eñ qadimiy nefesli çalğı aletleri sınıfınıñ nümünesi olğan ve boyuna fleyta sınıfına ait olğan qırımtatar çalğı aletidir. Çalğı aletniñ peyda oluv meselesi alâ daa açıqtır. Çeşitli modifikatsiyalar ve şekillerde keniş coğrafik tarzda tarqalğan. Tilsiz qaval, Yaponiyada sâkuhati, Tataristanda ve Başqurtistanda – quray, Qazahistanda “sıbızğı”, Ukrainada “floyara” ve başqa adlarnen bilinir.
Şimdi qırımtatarlarnıñ tilsiz qavalğa saip olğanına dair qısqa bilgiler tışında yeterli tafsilâtlı bilgi yoq. Bunıñ içün qullanuvnıñ bütün saalarınıñ açıq bir şekilde tarifinde zorluq çıqa. Aynı zamanda çalğı aletleriniñ adlarınen bağlı olğan açıq-aydın ıstılaiy alet yoqtır. Tipologik adlarğa baqıp, tasvirde qaysı qaval türüniñ añlatılğanını belgilemek er vaqıt mümkün olmay.
Tilsiz qavalnıñ dinamik ses şkalası, halqnıñ merasim ve yaşayış muzıkasını icra etken küçük taqımlarda qullanıluv ihitmaliniñ yüksek olğanını köstermektedir. 1909 senesi basılğan “Qırım Asiyası”nda (Bağçasaray teessuratı) M.V. Şevlâkov şu bilgilerni berir: “… yaşlı çingeneniñ kemanı iñildemege ve ağlamağa başlar. Fleyta oña taqlit eter. Er şey bir anda susar ve acınıqlı, insannıñ içini parçalağan bir türkü diñler”. Muzıkanıñ hususiyetlerine köre taqımlarda tilsiz qaval yanğıray edi.
Zamannen taqım terkibinde transformatsiya olğan ve daa yüksek sesli çalğı aletleri ög planğa çıqqan soñ tilsiz qavalnıñ qullanuv saası künlik ayatta ve çobanlar arasında şahsiy icranen sıñırlı qalğan. A. Konçevskiyniñ XX. asırnıñ başında yazğanı maqalesinden tilsiz qavalnıñ çobanlar tarafından qullanılğanını, “Qırım dağlarında Yaylada “hoval” (çoban qavalı) duyulğanını” ögrenemiz. “Hoval”nıñ eski türüniñ içine til qoyulmay edi. Hovalcı, onı öz tilinen deñiştirerek, onı bir çoban aleti olaraq tanıdı. Çalğı aletini tabiatnıñ menfiy tesirinden qorumaq maqsadınen çobanlar adetince onı qoynunda ya da mahsus yapılğan bir qapta taşıy ediler.
Tilsiz qaval, ses çıqarıcı bir cihaz olmağan, içi boş bir borudır. Bu sebebinden ses, icracınıñ hususiy nefes-dudaqlı tehnikasınen meydanğa ketirilgen bir ava aqımı tarafından çıqarılır. Bu tehnika qullanaraq icracı, sesiniñ tonalligini deñiştire bile edi, bu da çalğı aletiniñ çeşitli nağmelerde qusursız qullanılmasını temin ete edi. Tış ve ses çıqaruv ceetinden tilsiz qaval, oña ait olğan Ney çalğı aletine beñzey. Faqat icracılarnıñ dudaqlarınıñ areketlerine köre farqı bar. Tilsiz qaval çalğan insannıñ dudaqları U arfi şeklini alır. İcracı tarafından til qullanılmadan ses çıqarılması ve ava aqımınıñ idare etilmesi, seske hususiy yekânelik, tembr ve dinamik çeşitligini berir.
Tilsiz qaval ya ağaçtan, ya da qamıştan yapıla bilir. Aletniñ ög tarafında 6-7 delik bar ve artında ananeviy olaraq bir delik kesilir. Sade yapılışına köre tilsiz qaval, qırımtatarlarnıñ qullanğanları daa evelki qaval nümünelerine aittir.
Bugün qaysı meşur icracılarnıñ muayyen bir alet çalğanını belgilemek zordır. Buna baqmadan keçmişte ve künümizde adı qırımtatarlarnıñ muzıka sanatına kirgen çoq çalğıcı bar. Olar arasında Memet Abibullayev, Enver Bekirov, Enver Seitumerov (Özenbaş), Alim Qurtmemetov da bar.