ZURNA – qadimiy, eki qamışlı, ağaçlı ve nefesli çalğı aleti. Çoq halqlar arasında çeşit isimler ile (surma, mizmar, surnay, sarnay, şanay,sırıyna) Kavkaz, Orta ve Yaqın Şarq, Kuçük Asiya, Aqdeñiz ulkeleri ve Qırımda yayınlanğan. Slavyan halqlarnıñ medeniyet tarihında da zurnanıñ çeşitleri raskeline. Meselâ, orta asırlarnıñ tarihiy kitaplarında ve vesiqalarında Ukraina medeniyetiniñ halq ve askeriy aleti olaraq Surma adı ile añıla.
Zurna qırımtatarlarnın çalğı medeniyetinde in qadimiy halq aleti kibi tanıla. Solo ve ansabl aleti olaraq em halq ayatında em de askeriy çalğı saasında keñiş qullanılğan. Asılında toy-dugünlerde, çeşit halq bayramlarında, diniy ve başqa urf-adetler merasimlerinde oz sesinen yuksek ruh alını ve keyfiyetini yaratqan. Zurnada çalğan ustalarğa zurnacılar degenler.
Qırımtatarlarnıñ çalğı medeniyet tarihinde eki zurna ve bir davuldan tertip etilgen «Davulcılar» ansambli olğanı qayd etile. Y. Şerfedinov bildirgenine kore qırımtatar ansamblinde bir zurnacı ezgini icra eter, ekincisi ise bir orgnoqtasını (maqamnıñ temel davuşlarından uzun devamlı bir ses) tutar. Bir davulcı ise buña ritmli refaqat eter.
A. Konçevskiy qırımtatar zurna sesini bu şekilde tasvirley: «Bir çoq turkülerniñ nağme areketine kuçlü şekilde tesir etti, çünki Qırım nağmesine ait olğan muzıkalı yaraştırmalarnı mukemmel tarzda açıqlamaq bu qadimiy muzıka aletine hastır».
Bunen beraber zurna dçnyada eñ eski arbiy orkestrası olğan «mehter» orkestronıñ bir qısımıdır. R. Abdujemilge kore: «Hunlar zamanında «tuğ» olaraq adlandırıldı ve urmalılar ile nefesli aletlerden tertip etildi. O zamandan berli mehter Türk halqlarnıñ arbiy vastalarından ayırılmaz bir alğa keldi». Alimlerge kore qırımtatar mehterinde onlarnen zurnalar ve davullar çalınğan. Orkestanıñ esas taktik vazifesi bu oz ordusındaki askerlerniñ ruhunı yukseltüv ve duşmanlarnıñ yureklerinde qorquv saçmaqtan ibaret olğan. E. Çelebiniñ Seyahatname kitabında Muhammed Geray IV hannıñ Orqapıdaki arbiy areketlerini tasvir eterek qırımtatar orkestrosı aqqında boyle sözler yaza: «О (han) ……. davul vе dumbeleklerniñ sesleri ile qırq binlik ordunıñ başında Ordan tarlalarğa doğru yolğa çıqtı».
Zurna çoq yuksek, keskin ve keñezden kelgen kibi bir seske saiptir. Ses ozgünligi qırımtatar folklornıñ turkülerinde metafor olaraq işletile. Meselâ «Qaynana ve kelin» turküde qaynananıñ sesi zurna sesi ile qıyaslana. «Qaynananıñ nesi bar? Zurna kibi sesi bar» – kelin adından yırlana.
Keçmişte yaşağan namlı zurnacılarnıñ adıları Qurt-Umer usta, Bolat usta, Bekir Arifov, tarihiy menbalarda rastkele. Zemanımızda zurna icracılıqnı ğayrıdan tiklenmesine ise qoşqanlardan Alim Osmanov (1953-2015), Enver Seytumerov (Ozenbaş), Ruslan Çir-çir, Alim Kurtmemetovnı añmaq mumkündir.